احزاب در دوره مشروطه

احزاب در دوره مشروطه

در سال اول فتح تهران (1288 ه.ش) در ایران دو حزب پیدا شد، یکی «انقلابی» و دیگری «اعتدالی» و بعد از افتتاح مجلس دوم حزب فوق به نام «دموکرات» و «اجتماعیون اعتدالیون» به مجلس معرفی شدند. احزاب سیاسی دیگری هم مثل «حزب اتفاق» و «حزب ترقی» پیدا شدند که نماینده‌ای در مجلس نداشتند...

کافه تاریخ- مقالات


همزمان با آغاز تحولات نهضت مشروطه، نهادهای مرتبط با آن همچون احزاب و انجمن‌های سیاسی نیز ظهور کردند. اولین احزاب سیاسی به شکل مدرن آن با آغاز به کار مجلس دوم شورای ملی شروع به فعالیت نمود. الگوی شکل‌گیری احزاب در ایران که به شکل اقتباس از غرب بود، در ابتدا به صورت پنهان آغاز به کار کرد اما با پیروزی مشروطه به صورت آشکار و علنی درآمد و از این حیث موجد تحولات مهمی در تاریخ سیاسی کشور گشت. با این حال احزاب در این دوره از فراز و نشیب‌های زیادی برخوردار بودند و نتوانستند به حفظ  نظام سیاسی و نهضت مشروطه کمک کنند. با این مقدمه کوتاه به برخی از احزاب سیاسی مهم در دوره قاجار و عملکرد آنها پرداخته می‌شود. 


تحولات سیاسی در دوره قاجار: شکل‌گیری نهادهای مدرن
ایران تا پیش از شکل گیری انقلاب مشروطه، فاقد نهادهای مدرنی چون احزاب، قانون اساسی، مطبوعات و... بود. درواقع شکل و ساختار قدرت در ایران همواره مانعی در برابر شکل گیری قانون به مفهوم نوین آن بود. مطابق با شکل دولت و حکومت‌های ایرانی، پادشاه همواره با دولت برابری می‌کرد و مالک تمام کشور و اموال آن به شمار می‌رفت. در چنین ساختاری قانون عبارت بود از رأی دولت که می‌توانست هر لحظه تغییر کند.1 این ساختار تا دوران قبل از مشروطه ادامه داشت، اما بتدریج با پیدایش زمزمه‌های نهضت مشروطه که ریشه در تغییر و تحولاتی چون اختراع صنعت چاپ و ترجمه بسیاری از کتب غربی، گسترش ارتباطات و اعزام دانشجو به خارج از کشور، گسترش مطبوعات، شهرنشینی، حمل و نقل و آشنایی مردم و تحصیلکردگان با علوم و فنون جدید داشت، نهادهای مدرن مانند احزاب نیز ظهور و رشد یافتند. البته تا قبل از پیروزی مشروطه برخی از جریانات تحت عنوان حزب فعالیت داشتند، هر چند اطلاق نام حزب بر آنان، چندان صحیح به نظر نمی‌رسد.


فعالیت احزاب قبل از پیروزی مشروطه
در دوران قبل از مشروطه حزب به مفهوم نوین آن وجود نداشت و فلسفه وجود آن در جامعه چندان شناخته شده نبود؛ البته تشکل‌ها و جمعیت‌هایی وجود داشتند که به نوعی زمینه شکل‌گیری احزاب را فراهم نمودند. با این حال ماهیت واقعی این تشکل‌ها و یا انجمن‌ها که عمدتاً از دوره ناصرالدین شاه به فعالیت پرداختند، چندان روشن و مشخص نیست؛ زیرا بسیاری از آنها به صورت سری و مخفیانه فعالیت می‌کردند. فراموشخانه را می‌توان یکی از انجمن‌های مهمی دانست که توسط ملکم‌خان تشکیل شد و به سه دلیل حائز اهمیت بود. «1.فعالیت اجتماعی دسته‌جمعی، 2. مرام سیاسی مترقی و 3. تأثیرش در بیداری افکار» علیرغم این ویژگی‌ها، فراموشخانه یک حزب به معنای مدرن آن نبود و می‌توان گفت اولین احزاب به شکل رسمی در دوره مشروطه سر برآوردند. بعلاوه فراموش خانه در جامعه ایران و رنگ و بوی عمیقا مذهبی داشت نمی توانست جایگاهی داشته باشد.


فعالیت احراب بعد از مشرووطه 
بعد از پیروزی مشروطه احزاب به صورت رسمی تشکیل و به طور علنی به فعالیت پرداختند، تا جایی که اعضای بسیاری از احزاب توانستند به مجلس شورای ملی نیز راه یابند. در سال اول فتح تهران (1288 ه.ش) در ایران دو حزب پیدا شد، یکی «انقلابی» و دیگری «اعتدالی» و بعد از افتتاح مجلس دوم حزب فوق به نام «دموکرات» و «اجتماعیون اعتدالیون» به مجلس معرفی شدند. احزاب سیاسی دیگری هم مثل «حزب اتفاق» و «حزب ترقی» پیدا شدند که نماینده‌ای در مجلس نداشتند.2 حزب اجتماعیون اعتدالیون که در ابتدا اعتدالی یا اعتدالیون نامیده می‌شد، از اولین احزاب سیاسی ایران است. این جناح در برابر حزب دموکرات عامیون قرار داشت و رهبران آن اشخاصی چون سیدمحمدصادق طباطبائی و مرتضی قلی خان نائینی بودند. «حزب اجتماعیون اعتدالیون را نماینده اشراف زمیندار و طبقه سنتی شمرده‌اند... البته گفته می‌شود حزب در پاسخ به انتقاد افرادی که آن را حزب اعیان و اشراف نامیده بودند، در مرامنامه‌ای مفصل خود را با محورهایی چون عدالت، آزادی، اصلاحات، روابط خارجی و سیاست بین‌المللی، تعدیل میزان ارزاق، منع انحصار، دیانت و اخلاق در 49 فصل متشر و معرفی نمود.»3 اجتماعیون اعتدالیون همزمان با آغاز به کار مجلس دوم به فعالیت‌های سیاسی پرداخت و برخی از اعضا و طرفداران آن توانستند به مجلس راه یابند. این حزب «در قیاس با دیگر احزاب به ویژه حزب دموکرات موفق به کسب برتری شد.»4 البته اعتدالیون بعدها به دو دسته تقسیم شد. دسته‌ای رهبری روحانیت را پذیرفتند و دسته دیگر عنوان آزادیخواه را پیدا کردند و بعدها به دموکرات‌ها نزدیک شدند.5 


-حزب دموکرات
حزب دموکرات از دیگر احزاب مهم دوره مشروطه است که خاستگاه اصلی آن قفقاز بود و «بر اساس تشکل "احتماعیون عامیون" ایران یا "کمیته سوسیال دموکرات ایران" - که در 1323 در بادکوبه به وجود آمده بود، پایه‌ریزی شد.»6 رهبران حزب شامل اشخاصی چون سیدحسن تقی‌زاده، سیدرضا مساوات و حسین قلی خان نواب بودند که عمدتاً در دانشگاه‌های خارج از کشور به تحصیل پرداخته و خواستار غربی شدن کشور بودند. درواقع حزب دموکرات بیشتر به سیاست‌های غیراسلامی متمایل بود و مخالف شدید روحانیون و حزب اعتدالیون بودند. البته اعتدالیون نیز دموکرات‌ها را به تندروی متهم می‌کردند. چنانچه روزنامه‌ «وقت»، یکی دیگر از تریبون‌های این جریان، با تاختن به دموکرات ها، آن ها را انقلابی و مایه‌ خرابی مملکت می‌خواند و اعتدال را از طریق روش طبیعت توجیه کرده و تعادل و موازنه را اساس همه چیز و سرّ بقا دانسته و می‌نویسد هر چیز که از تعادل خارج شود، منقلب، فاسد و منهدم می‌شود.7 حزب دموکرات در کشاکش رقابت‌های سیاسی توانست در دوره سوم  و چهارم مجلس شورای ملی، بر حزب اعتدالیون غلبه کرده و جمع کثیری از اعضای خود را به مجلس وارد کند. با این حال فعالیت این دو حزب در آن دوره نتوانست حفظ و بقای نظام مشروطه را تضمین نماید و در بعضی از موارد اختلاف این احزاب بر سر مسائل سیاسی خود عاملی در بروز هرج و مرج و دودستگی بود که یکی از دلایل آن به نبود زمینه‌های فرهنگی و سیاسی بازمی‌گشت. این وضعیت با وقوع جنگ جهانی اول و متشنج شدن اوضاع سیاسی، تشدید شد و علیرغم راه‌یابی نمایندگان دو حزب به در ادوار دوم و سوم مجلس، بی‌ثباتی در سرتاسر کشور حکمفرما شد. با این حال این احزاب در دوران بعد از مشروطه نیز تحت عنوان نام‌ها و اعضای جدید به فعالیت پرداختند، اما با تشکیل حکومت پهلوی توسط رضاشاه و محدود شدن فضای سیاسی کشور، فعالیت این احزاب نیز سری و مخفیانه شد و در مواردی برخی از اعضای آنان دستگیر و یا روانه زندان شدند. 

مشاهده مطلب
نظر شما
  • 0
  • 0
  • 0
  •  
  •