مروری بر تاریخچه تاسیس مدارس علوم سیاسی در ایران معاصر

مروری بر تاریخچه تاسیس مدارس علوم سیاسی در ایران معاصر

در بهمن ماه 1305 سید محمد تدین که قریب یک سال ریاست مجلس شوراى ملى را عهده‏دار بود در ترمیم کابینه مستوفى‏الممالک به وزارت فرهنگ منصوب شد. تدین بلافاصله یک سلسله اقداماتى را در وزارت معارف به عمل آورد. از جمله طبق تصویبنامه هیئت وزیران مدرسه حقوق از وزارت عدلیه و مدرسه علوم سیاسى ازوزارت امور خارجه منفک، ضمیمه وزارت معارف شدند و پس از ادغام در یکدیگر تشکیل مدرسه عالى حقوق و علوم سیاسى را دادند...

کافه تاریخ- مقالات

 

در سال های پیش از انقلاب مشروطه، برخی از رجال ایران به هزینه خود فرزندانشان را برای تحصیل علوم سیاسی و حقوق به اروپا فرستادند؛ از جمله از آن ها می توان از میرزا نصرالله خان نائینی نام برد. او به دلیل داشتن مشاغل مختلف، در دستگاه حکومتی ناصرالدین شاه به مشکلات ماموران وزارت خارجه پی برده و از این رو، بر لزوم تربیت جوانان کشور و آشنایی آنان به علوم جدید تاکید داشت و این امر را از فرزندان خود آغاز کرد. در اواخر سلطنت ناصرالدینشاه میرزانصرالله نائینى که لقب مشیرالملک داشت، و سمتش وزیر لشکرى بود توسط امین‏السلطان صدراعظم از شاه تقاضا نمود که اجازه دهد وى سه پسر خود به نامهاى حسن، حسین و على را براى ادامه تحصیل به اروپا اعزام نماید. شاه با این تقاضا موافقت کرد و میرزا نصرالله خان نائینى، براى حفظ تعادل سیاسى، فرزند ارشد خود را به امپراتورى روسیه فرستاد و حسین و على را به فرانسه و انگلستان اعزام نمود. حسن در روسیه ابتدا به تحصیل علوم نظامى پرداخت و سپس دوره حقوق و علوم سیاسى را در پطرزبورغ (پترزبورگ) به اتمام رسانید. و در سفارت ایران در روسیه مشغول کار شد. على کوچکترین فرزند میرزا نصرالله خان پس از دو سال اقامت در فرانسه به بیمارى سل درگذشت و فرزند دیگرى به نام حسین (بعدها موتمن‏الملک) چندى در فرانسه و زمانى در انگلستان مشغول تحصیل شد.1

 

میرزا نصرالله خان نائینى و تاسیس اولین مدرسه علوم سیاسی در ایران

در اوایل سال 1317 هجرى قمرى که میرزا محسن‏خان مشیرالدوله وزیر امور خارجه در اثر بیمارى در یکى از بیمارستانهاى آلمان درگذشت مقام وزارت امور خارجه و لقب مشیرالدوله به میرزا نصرالله خان نائینى تعلق گرفت و او نیز بلافاصله هر دو فرزند خود را به تهران احضار کرد. براى حسن لقب مشیرالملک و براى حسین لقب مؤتمن‏الملک گرفت و هر دو را در وزارت امور خارجه مشغول کار نمود و ریاست کابینه (دفتر وزارتى) را به میرزا حسن خان محول کرد. در بادى امر این دو جوان تحصیلکرده در خارج فکر پدر خود را معطوف به تشکیل یک مدرسه علوم سیاسى نمودند که در آن علوم پلتیکى (سیاسى) و زبان خارجى تدریس شود و این مدرسه یکى از ادارات تابع وزارت امور خارجه باشد و فارغ‏التحصیلان آن بلافاصله به استخدام وزارت امور خارجه درآیند. مقدمات کار از هر جهت فراهم شد. امین‏السلطان صدراعظم راه را به روى مشیرالدوله باز کرد و با تلاش او مدرسه علوم سیاسى تأسیس و افتتاح گردید.

بودجه مدرسه مزبور ابتدا در سال چهارهزار تومان بود که از محل تفاوت تذکره خراسان تأمین مى‏شد. ریاست مدرسه علوم سیاسى به عهده میرزا حسن‏خان مشیرالملک قرار گرفت و وى برنامه تحصیلى را تنظیم کرد، پس از اخذ موافقت به مرحله اجرا درآورد و عده‏اى را هم براى تدریس دعوت به کار نمود.2

در سال اول مجموعا 14 دانشجو جذب این مدرسه جدید شدند. براى این مدرسه کنکور کتبى و شفاهى هر دو در نظر گرفته شده بود و هیئتى مرکب از چند استاد برجسته از داوطلبان امتحان مى‏کردند. ابتدا دورة این مدرسه چهار سال تعیین شده بود ولى به زودى تغییر کرد و یک سال بر آن افزودند و به دوره تقسیم شد. براى دوره مقدماتى سه سال و براى دوره عالى دو سال در نظر گرفتند. ریاست مدرسه برعهده میرزا حسن‏خان مشیرالملک قرار گرفت که هر چند شغل دیگر هم داشت مانند ریاست کابینه وزارت امور خارجه و مترجم مخصوص امین‏السلطان صدراعظم.3

معلمان و استادان مدرسه مزبور در ابتدا عبارت بودند از: میرزا حسن‏خان مشیرالدوله، میرزا حسین خان مؤتمن‏الملک، اردشیرجى، صدیق حضرت، عبدالرزاق خان بغایرى، محمدحسین خان ذکاءالملک، شیخ محمدتقى اعتمادالاسلام، دکرمرل فرانسوى، مسیو هنبیک فرانسوى، تدریجا عده‏اى دیگر به استادى مدرسه سیاسى انتخاب شدند، مانند شمس‏العلماء گرگانى، میرزا عبدالعظیم قریب، ادیب‏السلطنه سمیعى، فاضل خلخالى، شیخ ابراهیم زنجانى، محمدعلى فروغى (ذکاءالملک ثانى)، دکتر ولى‏الله خان نصر، عباسقلى قریب، سید على خان نصر، غلامحسین رهنما و چند نفر دیگر.

رؤساى مدرسه مزبور به ترتیب عبارت بودند از: میرزا حسن‏خان (مشیرالملک ـ مشیرالدوله)، عبدالله خان محقق‏الدوله، میرزا حسین خان مؤتمن‏الملک، میرزا على‏اکبرخان رئیس دارالترجمه وزارت امور خارجه، محمدحسین‏خان ذکاءالملک که در سال 1325 درگذشت و پسرش محمدعلى فروغى با اخذ لقب ذکاءالملک رئیس مدرسه شد. در سال 1327 هجرى قمرى دکتر ولى‏الله خان نصر ریاست مدرسه را بر عهده گرفت. پس از وى عبدالحسین خان وحیدالملک رئیس مدرسه شد و سپس دکتر على حکیم اعظم که طبیب و تحصیلکرده اروپا بود در رأس مدرسه قرار گرفت، و سرانجام على‏اکبر دهخدا یکى از فارغ‏التحصیلان مدرسه سیاسى به ریاست مدرسه منصوب شد و ریاست وى نزدیک به بیست سال ادامه یافت.4

مدرسه علوم سیاسى، که مجموعا 28 سال دایر و یکى از ادارات تابع وزارت امور خارجه بود، در ظرف این 28 سال 210 فارغ‏التحصیل داشت. فارغ‏التحصیلان دوره اول مدرسه به این شرح بودند: میرزا عبدالله مستوفى، میرزا اسحق رهبر، میرزا صادق اعتلاء، میرزامحمود مقبل‏السلطنه، میرزا محمدعلى خان اویسى، میرزاباقرخان نظم‏الملک و میرزا محمودعلى احتشام همایون.

مدرسه علوم سیاسى تدریجا از نظر علمى تکامل پیدا کرد و علوم سیاسى به تدریج در رشته‏هاى مختلف تدریس مى‏شد. در دوره اول دروس تاریخ، جغرافیا، ادبیات، ریاضیات، صرف و نحو عربى، و حتى ریاضیات یاد مى‏دادند. در دوره دو ساله دوم دروس زیر تدریس مى‏شد:  تاریخ جدید، تاریخ معاصر ـ تاریخ سیاسى، فرانسه، علم‏النفس (روان‏شناسى)، حکمت، شیمى، زبان انگلیسى، فقه، معانى، جغرافیاى اقتصادى، ثروت، حقوق ادارى، حقوق تجارى، حقوق اساسى، حقوق جزائى، حقوق بین‏الملل و منطق.5

 

تاسیس مدرسه عالى حقوق و علوم سیاسى

در بهمن ماه 1305 سید محمد تدین که قریب یک سال ریاست مجلس شوراى ملى را عهده‏دار بود در ترمیم کابینه مستوفى‏الممالک به وزارت فرهنگ منصوب شد. تدین بلافاصله یک سلسله اقداماتى را در وزارت معارف به عمل آورد. از جمله طبق  تصویبنامه هیئت وزیران مدرسه حقوق از وزارت عدلیه و مدرسه علوم سیاسى ازوزارت امور خارجه منفک، ضمیمه وزارت معارف شدند و پس از ادغام در یکدیگر تشکیل مدرسه عالى حقوق و علوم سیاسى را دادند.6 شرط ورود به این مدرسه داشتن دیپلم کامل متوسطه و دوره آن سه سال تعیین شد. به فارغ‏التحصیلان درجه لیسانس داده مى‏شد. مدرسه عالى حقوق و علوم سیاسى در مهرماه 1306 در یکى از خانه‏هاى اتابک در خیابان لاله‏زار افتتاح و مرحوم على‏اکبر دهخدا به ریاست مدرسه تعیین شد.7

استادان مدرسه مزبور عبارت بودند از: منصورالسلطنه عدل معلم اصول محاکمات حقوقى؛ مترجم‏الممالک معلم تقریر علم ثروت و حقوق اساسى عمومى؛ میر سید محمد قمى معلم ثبت اسناد و املاک؛ میرزا عیسى‏خان صدیق‏اعلم معلم اصول تشکیلات معارفى ایران و ممالک معظمه و تقریر تاریخ سیاسى؛ میرزامحمدخان مظاهر (صدیق حضرت) معلم تشکیلات ادارى ایران و قوانین استخدام و حقوق اساسى ایران؛ میرزا جوادخان عامرى معلم تقریر حقوق مدنى؛ میرزا على‏آقا هیئت معلم منطق؛ میرزا ابوالقاسم فروهر معلم سجل احوال و احصائیه؛ آقا سید اسدالله مدرس قمى معلم قسمتى از فقه؛ مسیو هس معلم ثروت و مالیه و حقوق تجارتى و اقتصاد روستائى، مسیو فراسون معلم سیاست خارجى و حقوق بین‏الملل عمومى.8

مدرسه حقوق و علوم سیاسى همچنان تا سال 1313 فعالیت داشت. در این سال دانشگاه تهران تأسیس و شروع به کار نمود. یکى از دانشکده‏هاى دانشگاه تهران دانشکده حقوق و علوم سیاسى و اقتصادى بود.

مشاهده مطلب
نظر شما
  • 0
  • 0
  • 0
  •  
  •