قانون از کجا آورده ای؟

قانون از کجا آورده ای؟

اختار سیاسی حکومت پهلوی بعد از کودتای 28 مرداد را می‌توان ساختاری دیکتاتورمآبانه و وابسته به سرمایه‌داری غرب دانست که طی آن دست‌یابی افراد و گروه‌های مختلف به ثروت و قدرت اقتصادی به میزان نزدیکی آنان به قدرت سیاسی ارتباط داشت. از این رو تملق و چاپلوسی یکی از راه‌های مهم و آسان برای رسیدن به این هدف و بهره‌مندی از مزایا و رانت‌های اقتصادی بود که بسیاری از افراد نالایق توانستند از طریق آن به قدرت سیاسی و اقتصادی دست یابند.

کافه تاریخ- مقالات

 

ساختار سیاسی حکومت پهلوی بعد از کودتای 28 مرداد را می‌توان ساختاری دیکتاتورمآبانه و وابسته به سرمایه‌داری غرب دانست که طی آن دست‌یابی افراد و گروه‌های مختلف به ثروت و قدرت اقتصادی به میزان نزدیکی آنان به قدرت سیاسی ارتباط داشت. از این رو تملق و چاپلوسی یکی از راه‌های مهم و آسان برای رسیدن به این هدف و بهره‌مندی از مزایا و رانت‌های اقتصادی بود که بسیاری از افراد نالایق توانستند از طریق آن به قدرت سیاسی و اقتصادی دست یابند. این موضوع در کودتاه مدت گسترش فساد را به دنبال داشت و باعث شد تا صدای اعتراض مردم بلند شود و خواستار برخورد با خاطیان گردند. از این رو شرایط اقتضا نمود تا با نمایشی ساختگی قانونی تحت عنوان از کجا آورده‌ای پیشنهاد و به تصویب برسد.


ترس شاه از سقوط حکومت
بعد از کودتای 28 مرداد فاصله مردم و طبقه حاکمه گسترش زیادی یافت. علاوه بر اشتهار بسیاری از نزدیکان شاه همچون اشرف به فسادهای سیاسی و اقتصادی، بسیاری از مسئولان و مقامات حکومت نیز به فسادهای کلان و گسترده دست زدند و مراجع قانونی نیز تنها به شکل نمادین نظاره‌گر این وضعیت بودند. چنانچه «اختلاس‌های میلیارد ریـال و رشـوه‌های از مـیلیون تومان به بالا هر روز و هر شب در این کشور مثل آب خوردن رایج بود.»1 این موضوع نارضایتی و فاصله مردم و طبقه حاکمه را به دنبال داشت و باعث نگرانی شاه از احتمال طغیان مردم علیه خود شد. 
در کنار این مسائل، وقوع کودتاها و انقلابات مردمی در منطقه همچون کودتای عبدالکریم قاسم که علیه رژیم سلطنتی فیصل دوم صورت گرفت، نگرانی شاه را پیرامون وقوع اتفاق مشابه در ایران دو چندان کرد. «ضمن اینکه اوضاع سیاسی داخلی نیز با حضور تدریجی مردم به ویژه دانشجویان، کارمندان، کارگران و دهقانان روز به روز بی‌ثبات‌تر و متشنج‌تر می‌شد.»2 در این شرایط، شاه و آمریکا به این نتیجه رسیدند که انجام برخی از اصلاحات ظاهری و دموکراتیک می‌تواند تا حدودی از بار تنش‌ها و نارضایتی‌های داخلی بکاهد و به بقای حکومت کمک کند. یکی از اقدامات ظاهراً دموکراتیک در این خصوص، تصویب قانون "از کجا آورده‌ای" بود که در زمان نخست‌وزیری اقبال به تصویب رسید. 


تصویب قانون از کجا آورده‌ای
قانون از کجا آورده‌ای در راستای رسیدگی به فساد برخی از مسئولان و نزدیکان شاه و دربار به تصویب رسید. طرح و تصویب این قانون دلیل محکمی بر وجود فساد مسئولان و بهره‌مندی آنان از رانت‌های کلان اقتصادی بود که شاه و اطرافیانش به خوبی از آن آگاه بودند. لایحه قانون "از کجا آورده‌ای" در اسفند 1337 در 9 ماده و پنج تبصره به تصویب مجلس شورای ملی رسید که ماده اول آن بر موضوع اعلام دارایی‌های متصدیان تأکید شده بود و در سایر بندها پرسش‌های مرتبط با اموال و دارایی‌های افراد قید شده بود. درواقع با تصویب طبق این قانون مقرر شد «متصدیان دولتی صورت اموال خود را قبل و بعد از تصدی بدهند و مورد رسیدگی قرار گیرد.»3 البته متصدیان موظف بودند علاوه بر اموال خود، اموال همسر و فرزندان خود را نیز اعلام کنند. 
وجه تسمیه این قانون یعنی از کجا آورده‌ای هم به پرسشی در همین رابطه بازمی‌گشت که افراد موظف و ملزم بودند به آن پاسخ دهند. همانطور که اشاره شد، بدون شک علت اصلی تصویب این قانون، گسترده شدن حجم فساد در ادارات و بخش‌های وابسته به دولت بود که ضرورت این اصلاحات را ایجاب می‌کرد و توسط شاه نیز اعلام شده بود. چنانچه شاه در همین رابطه اظهار داشته بود «هدف از تأسیس سازمان این بود که روزی برسد در کشور فساد اصلاً وجود نداشته باشد»4 قانون از کجا آورده‌ای توسط دکتر سجادی اجرا شد و وی مسئول پیش‌بینی جزئیات و نحوه اجرا شد؛ اما قانون «فقط بر روی فرم‌هایی نقش بسته بود که صدها هزار برگ آن در دستگاه‌های دولتی پخش شده بود و پرسشنامه‌ای را که همه ‌افراد از وزیر گرفته تا فراش موظف بودند، پرکنند و میزان دارایی‌های خود را سال به سال اعلام کنند. ولی عملاً اقدامی در جهت اجرای مفاد آن قانون به عمل نیامد.»5 
از کجا آورده‌ای تا سال 1339 دوام آورد و ظاهراً اجرا شد. البته بپش از آنکه اجرا شود، بیشتر بر سر زبان‌ها بود و به صورت صوری و تصنعی تنها صحبت از اجرای آن بود. اما بعد از مدت کوتاهی به فراموشی سپرده شد و عملاً غیرقابل اجرا شد. بعدها در یکی از مذاکرات مجلس، پزشکپور از این بی تأثیری پرده برداشت، او در این رابطه گفت «بعد از چندی موضوع لایحه از کجا آورده‌ای مطرح شد و این قانون هنگامی مطرح شد که واقعاً ملت و شاهنشاه ایران خواستار انجام یک تحولات اساسی در سازمان‌های اداری بودند، ولی به عقیده من به این کیفیت آن نبود و رخصت دادند که دوباره فئودالیسم اداری سازمان‌ها راه خودش را ادامه بدهد.»6 
در رابطه با علل عدم اجرای این قانون دلایل زیادی آورده شده است و علیرغم آنکه ادعا شده است شاهنشاه به اجرای آن تمایل داشت؛ اما واقعیت این است که یکی از دلایل شکست این قانون، کارشکنی و دسیسه‌گری برخی از منفعت طلبان بود که با اجرای قانون، منافع شخصی خود را در خطر می‌دیدند. در زمره این گروه و افراد می‌توان حتی شخص شاه و آمریکا را نیز مشاهده نمود، زیرا اجرای دقیق و کامل این قانون مستلزم حذف بسیاری از نزدیکان شاه و افراد وابسته به آمریکا بود و تحقق این موضوع می‌توانست منافع آنان را به خطر اندازد. 
از این رو، قانون از کجا آورده‌ای به عنوان حرکتی صوری در جهت ایجاد فضای دموکراتیک تصویب شد؛ اما خیلی زود با گذشت یکسال و اندی به فراموشی سپرده شد. از این رو آمریکا وقتی دید اصلاحات موردنظرش از طریق این قانون و شخص منوچهر اقبال قابل اجرا نیست، به قانون اصلاحات ارضی روی آورد و بر آن شد تا قانون موردنظر را از طریق افراد وابسته به خود اجرا نماید. بر این اساس ابتدا جعفر شریف امامی به عنوان نخست‌وزیر جدید انتخاب شد و مأمور اجرای اصلاحات ارضی شد. اما شریف امامی هم بعد از مدتی به دلیل عدم احقاق اهداف از پیش تعیین نشده، برکنار گردید و در نهایت علی امینی به عنوان گزینه نهایی این قانون انتخاب شد. 

مشاهده مطلب
نظر شما
  • 0
  • 0
  • 0
  •  
  •