روسای مجلس شورای ملی

روسای مجلس شورای ملی

شجاعت مؤتمن‌الملک در برخورد با رضاخان باعث شد تا او در نهایت از مردم و نمایندگان معذرت‌خواهی کند. با این حال رضاخان توانست با تشکیل مجلس مؤسسان، سلطنت قاجار را منحل کند و سلطنت پهلوی را تشکیل دهد.

کافه تاریخ- مقالات

 

از زمان امضای فرمان مشروطیت و روی کارآمدن نهادهای حکومت قانونی مشروطه تا انحلال سلطنت قاجاریه، 5 دوره از مجلس شورای ملی شکل گرفت که هر دوره از آن با اتفاقات و رویدادهای سیاسی خاص خود همراه بود. ترکیب مجلس متشکل از نمایندگان مختلف سیاسی با گرایشات متفاوت بود که هر کدام علایق سیاسی خاصی را دنبال می‌کردند. علاوه بر نمایندگان، هر مجلس دارای یک رئیس هم بود که رهبری و ریاست مجلس را بر عهده داشت. البته برخی از مجالس بیش از یک رئیس داشتند که معمولاً بعد از استعفا و یا برکناری رئیس قبلی به عنوان رئیس جدید انتخاب می‌شد. 


رؤسای مجلس شورای ملی، مجلس اول
اولین جلسه مجلس شورای ملی در مهر 1285 در کاخ گلستان تشکیل شد. در این مجلس نمایندگان بدون تعلق به حزب سیاسی حضور داشتند. «شاه نیز با صندلی چرخ‌دار آورده شده بود و با نطق یک جمله‌ای خود مجلس را افتتاح نمود، بعد از افتتاح، مردم جشن گرفتند. اولین دولت بعد از مشروطیت را مشیرالدویه در 18 شعبان 1324 ه. ق تشکیل داد. نخستین دوره انتخابات صنفی بود و صنیع‌الدوله رئیس آن بود. در این مجلس قانون اساسی تدوین و به امضای مظفرالدین شاه رسید.»1 البته بعد از صنیع‌الدوله احتشام‌السلطنه مؤسس مدرسه علمیه به عنوان دومین رئیس مجلس در دوره اول انتخاب شد. 
وی در زمان ریاست خود متمم قانون اساسی را نزد شاه برد تا امضا نماید. اما محمدعلی شاه با عصبانیت عنوان کرد چگونه من اختیاری ندارم؟ من مانند چوپانی هستم که باید از گوسفندان نگهداری کند. نقل است محتشم‌السلطنه در پاسخ گفته بود «قانون اساسی خاصه قانون متمم همه حقوق و اختیارات سلطنت را در حکومت پارلمانی مشخص داشته و عزل و نصب وزرا و تصمیمات عمده مملکتی از قبیل اجازه تشکیل مجلس، ریاست عالیه قوه مقننه و اجراییه، مرجعیت انشای قوانین، اعلام جنگ و صلح و فرماندهی قوای نظامی با پادشاه است.»2 مجلس اول یک سال بعد از آغاز به کار خود، به طور کلی عرصه رقابت و نزاع میان طرفدران مشروطه و سلطنت‌طلبان بود که در نهایت منجربه به توپ بسته شدن آن توسط محمدعلی شاه شد. 


رؤسای مجلس شورای ملی، مجلس دوم
مجلس دوم در آبان سال 1288 تشکیل شد. اولین رئیس این مجلس صادق مستشارالدوله فردی مشروطه خواه بود. این مجلس ترکیبی متفاوت از دوره اول داشت زیرا در این دوره احزاب سیاسی در شکل جدید آن شکل گرفتند ‌و بسیاری از نمایندگان به عضویت یکی از  آنها درآمدند و همین موضوع باعث شد تا تضاد دیدگاه‌‌ها در مجلس برجسته‌تر شود. احزاب مهمی که در این دوره شکل گرفتند عبارت بودند از حزب اعتدالیون و حزب دموکرات. «حزب اعتدالیون، با بیش از ٣٦ عضو، اکثریت مجلس را به خود داد و حزب دمکرات، با ٢٨ عضو، جناح اقلیت را تشکیل می‌داد. سه حزب کوچک دیگر به نام‌های «اتفاق و ترقی» «ترقی‌خواهان لیبرال» و «جمعیت ترقییخواهان ایران» نیز وجود داشتند.»3 مستشارالدوله هم یکی از اعضای حزب اعتدالیون بود. احتشام‌السلطنه در پی اختلافاتی که میان مشروطه‌خواهان و مشروعه‌طلبانی چون شیخ فضل‌الله نوری رخ داد مجبور به استعفا شد و جای خود را به ممتازالسلطنه داد. با این حال ممتازالسلطنه «نـیز قـادر بـه ایـجاد همگرایی و مهار افراطـگرایی انجمن‌ها و برخی از نمایندگان نبود و حوادث همچنان بـه سوی جدایی کامل دربار و مجلس رقم زده می‌شد.»4 در این دوره علاوه بر ممتازالسلطنه، محمدعلی فروغی نیز ریاست مجلس را بر عهده گرفت. 


رؤسای مجلس شورای ملی، مجلس سوم
مجلس سوم شورای ملی (1334 ـ 1333هـ.ق)، برابر با 1293 ش با سه سال وقفه تشکیل شد و یک سال بیشتر دوام نیاورد. این مجلس علیرغم اعلام بیطرفی ایران، درگیر جنگ جهانی اول شد و به دلیل وضعیت آشفته سیاسی و اقتصادی کشور، بسیاری از نمایندگان مجلس مجبور به مهاجرت به اصفهان و تشکیل کابینه شدند. نمایندگان مجلس در این دوره به چهار گروه عمده تقسیم شـده بـودند دموکرات، اعتدالی، هیئت علمیه و بی‌طرفان. دخالت قوای روس، انگلیس و عـثمانی وضعیت سیاسی ایران را به شدت متزلزل کرد. روی کار آمدن دوازده کـابینه در دوران جنگ به خوبی نشان دهنده این موضوع است.5 ریاست این مجلس از همان آغاز تشکیل با حسین پیرنیا ملقب به مؤتمن‌الملک بود. 


رؤسای مجلس شورای ملی، مجلس چهارم و پنجم
مجلس چهارم در تیرماه سال 1300 با فترتی بیش از 5 سال آغاز به کار کرد و تا خرداد 1302 پابرجا بود. «در این مدت اثرات شوم جنگ، باعث تعطیلی مجلس، تضعیف حکومت مرکزی، دخالت‌های ناروای بیگانگان در خاک میهن، ایجاد نا‌امنی داخلی، اختلال در امر حکومت، قدرت‌گیری خوانین برای ابقای حکومت خان‌خانی و رقابت ایلات مختلف و همچنین برخاستن زمزمه‌های حکومت‌های خودمختاری در خراسان، آذربایجان، خوزستان و گیلان شد.»6 از اتفاقات خاص این دوره که تا حدودی بر گرایشات سیاسی نمایندگان نیز تأثیر گذاشت می‌توان به انقلاب اکتبر روسیه و شکل‌گیری اندیشه‌ها و احزاب کمونیستی اشاره نمود که بتدریج در صحنه سیاسی ایران نیز نمودار گردید. ریاست این دوره از مجلس نیز به عهده مؤتمن الملک بود. وی به نمایندگی از مردم تهران به مجلس راه یافت و توانست در این ریاست مجلس را از آن خود کند. مؤتمن‌الملک در دوره پنجم مجلس (1302- 1304) نیز به عنوان رئیس مجلس انتخاب شد. 
از اتفاقات مهم این دوره می‌توان به تلاش رضاخان برای تشکیل جمهوریت، انحلال سلطنت قاجار و تشکیل سلطنت پهلوی اشاره نمود. در جریان اعلام جمهوری از سوی رضاخان، بسیاری از علما و روحانیون همچون آیت‌الله مدرس به مخالفت با آن پرداختند. در ادامه اعتراضات مردم نیز به روحانیون پیوستند و این موضوع در نهایت درگیری نظامیان به رهبری رضاخان و مردم را به دنبال داشت. در پی این درگیری  جلسه مجلس تعطیل و بسیاری از مردم کشته و یا زخمی شدند. در این شرایط «مؤتمن الملک، رئیس مجلس، به سردارسپه نسبت به ضرب و شتم مردم شدیدا اعتراض کرد و نظم مجلس و بهارستان را برعهده خود دانست. سردارسپه اظهار کرد که امنیت مملکت با اوست و به وظیفه خود عمل کرده است. مؤتمن الملک دستور داد که زنگ جلسه را بنوازند تا تکلیف سردارسپه را تعیین کند.»7 شجاعت مؤتمن‌الملک در برخورد با رضاخان باعث شد تا او در نهایت از مردم و نمایندگان معذرت‌خواهی کند. با این حال رضاخان توانست با تشکیل مجلس مؤسسان، سلطنت قاجار را منحل کند و سلطنت پهلوی را تشکیل دهد. 
 

مشاهده مطلب
نظر شما
  • 0
  • 0
  • 0
  •  
  •