از نیل تا قیروان؛ پیوند شاعران ایرانی با سرزمین قارهٔ سیاه
4 اسفند 1404 ساعت 16:13
اشعار فارسی سدههای میانه پر است از نامهای سرزمینهای افریقایی؛ از افریقیه و مصر تا زنگبار و نیل. این یادکردها نشان از آشنایی و تأثیرپذیری ادبی و فرهنگی میان ایران و افریقا دارد—پیوندی که بر پهنهی زبان و خیال شکل گرفت، نه مرزهای جغرافیا.
در سدههای میانهء اسلامی، در مصر تـا حـدی به زبان فارسی توجه شـده و کـتاب ابو حـیان غـرناطی(سـدهء 7 ق/13 م) با نام منطق الخرس فی لسـان الفـرس که اکنون از میان رفته، حاصل آشنایی با این زبان در همان مـحیط اسـت. در اشعار فارسی نام افریقا به صـورت «افریقیه« ضبط شده و اغـلب مـنظور از واژهء «افریقیه»، افریقای شمالی و بـه ویـژه تونس کنونی و مناطق مجاور آن بوده است و در مفهوم قارهء افریقای امروزین (با حدود جـغرافیایی شـناخته شده) به کار نرفته اسـت. قـدیمترین شـاعری که از افریقیه یـاد کـرده منوچهری دامغانی (اوایل سـدهء پنـجم)است: «روزی بود کاین پادشاه بخشد ولایت تو را از حد خط استوا تا غایت افریقیه، چـون بـه لشکرگه او آئینه پیل زنند شاه افـریقیه را جـامه فرونیل زنـند.» در ذهـن سرایندگان، افریقا یکی از دورتـرین مناطق در غرب عالم بوده است، خاقانی شروانی(شاعر سدهء ششم)گوید: «از در افریقیه تا حد چـین نـام او فاروق دین افزای باد» بسیاری مـعتقدند کـه حـوادث افـریقا الهـام بخش برخی از اشـعار اسـدی طوسی بوده است: «و ز آنجا سپه بردی زی قیروان که گیرد به تیغ از فریقی روان بر مرز افـریقیه بـا سـپاه چو آمد شد این آگهی نزد شـاه» همچنین بسیاری از شاعران، نام بخشهایی از افریقا همانند مغرب، مصر، زنـگبار، نیل یا شهرهای این قاره همچون قاره و قیروان را در اشعار خود آوردهاند: «گفتم خراج مصر طلب میکند لبت گفتا در این معامله کمتر زیان کنند« (دیوان حافظ) یا «نگویم که بر آب قادر نـیند کـه بر شاطی نیل مستسقیاند.» (گلستان)
منبع:شـکارینیری، جواد، زمینههای تأثیر و تأثر هنر و معماری حوزههای تمدنی افریقا و ایران، مجموعه مقالات اولین همایش فرهنگی-تمدنی ایران و افریقا،ج 2،چ اوّل، مرکز مطالعات افریقا، 1381، ص 36
کد مطلب: 50300