حادثه تلخ به توپ بستن حرم مطهر امام رضا (ع) در روز ۱۰ فروردین ۱۲۹۱ خورشیدی (۹ ربیعالثانی ۱۳۳۰ قمری / ۲۹ مارس ۱۹۱۲ میلادی) یکی از تیرهترین صفحات تاریخ معاصر ایران است که در دوران ضعف حکومت قاجار و تشدید رقابتهای استعماری روسیه و بریتانیا به وقوع پیوست. این واقعه نه تنها منجر به ویرانی بخشهایی از حرم شریف و شهادت و جراحت تعداد زیادی از زائران و مردم بیگناه شد، بلکه اوج دخالت نظامی و بیاحترامی بیگانگان به مقدسات مذهبی و تمامیت ارضی ایران را به نمایش گذاشت.
زمینه تاریخی و سیاسی
این حادثه در شرایطی رخ داد که ایران با چالشهای جدی داخلی و خارجی روبرو بود. مجلس شورای ملی تعطیل شده بود، بسیاری از آزادیخواهان و روزنامهنگاران مخالف دولت تبعید شده بودند، و مورگان شوستر، مستشار مالی آمریکایی که برای ساماندهی اوضاع اقتصادی ایران استخدام شده بود، به دلیل فشارهای روسیه و بریتانیا مجبور به ترک ایران شد. همزمان، نیروهای نظامی روسیه در بسیاری از شهرهای ایران از جمله گیلان، تبریز، قزوین و مشهد حضور داشتند و عملاً اقتدار دولت مرکزی را به چالش میکشیدند.
اولتیماتوم روسیه و واکنش ایران
قلب ماجرا به اولتیماتوم دولت روسیه به ایران بازمیگردد. روسیه که "ژاندارمری خزانه" به ریاست یک افسر انگلیسی و با هدف وصول مالیات از متنفذین تشکیل شده بود را مخالف منافع خود میدانست، ضربالاجلی ۴۸ ساعته برای انحلال آن تعیین کرد. روسیه همچنین خواستار اخراج شوستر، پرداخت هزینههای لشکرکشی خود به ایران، و استخدام اتباع خارجی صرفاً با اجازه روسیه و انگلیس شده بود. با وجود تعطیلی مجلس، نمایندگان با تشکیل جلسه اضطراری، این شروط را نپذیرفتند. این عدم پذیرش، بهانهای به دست روسها داد تا اقدامات نظامی خود را تشدید کنند.
جزئیات حمله به حرم
نظامیان روس مستقر در مشهد، که در حقیقت مجری سیاستهای توسعهطلبانه تزاری بودند، در ۱۰ فروردین ۱۲۹۱ با هدایت "پرنس دابیژا"، سرکنسول وقت روسیه تزاری در مشهد، و با اطلاع "سرپرسی سایکس" سرکنسول بریتانیا در خراسان، بارگاه ملکوتی امام رضا (ع) را به توپ بستند. روزنامه "میدل ایست" چاپ لندن در گزارشی مفصل، ابعاد این جنایت را اینگونه توصیف کرده است:
استقرار آتشبار توپ صحرایی با چهار عراده توپ در نزدیکی حرم و محاصره منطقه توسط سربازان پیاده.
شلیک حدود ۲۰۰ گلوله سنگین به همراه رگبار دائمی مسلسلهای ماکسیم که به گنبد طلایی و گنبد کاشیکاری شده حرم خسارات جدی وارد کرد.
مستقر کردن مسلسل بر فراز کاروانسرای مشرف به صحن و شلیک بیرویه به سوی مردم.
هدف قرار دادن محل آرامگاه (بخش مقدس حرم) با گلولههای مسلسل و کشته شدن تعدادی از زائران.
غارت گسترده خزانه آستان قدس رضوی، شامل اشیاء گرانبها، قالیها و نسخ خطی.
کشته شدن حدود ۲۰۰ نفر از مردم بیگناه در این حمله.
واکنشها و پیامدها:
دولت ایران در برابر این فاجعه، سکوتی بهتزده اختیار کرد که نشاندهنده عمق ضعف و وابستگی کشور در آن دوران بود. این حادثه، جلوهای آشکار از رویارویی نظامیان روس با مشروطهخواهان و مردم ایران بود و زخمی عمیق بر پیکره تاریخ و اعتقادات مردم این سرزمین به یادگار گذاشت. حمله به حرم امام رضا (ع) نمادی از بیتوجهی کامل قدرتهای خارجی به حاکمیت ملی و ارزشهای دینی مردم ایران در اوایل قرن بیستم میلادی شد.
دریافت صفحه با کد QR