روایت 67 سال وابستگی ایران به آمریکا

استفاده از ظرفیت و قابلیتهای نیروهای مستشاری در کشورهای مختلف، از دیرباز سنت مرسوم در روابط خارجی دولتها می باشد. البته ناگفته نماند که این سنت بیشتر از جانب کشورهای بزرگ استعماری در جهت افزایش حوزه نفوذ خود در سایر کشورها اعمال می شد. در مقابل دولتهای ضعیف با استفاده از سازوکار پذیرش نیروهای مستشاری سعی در توسعه و نوسازی دستگاههای اجرایی خود برمی آمدند و با استفاده از تخصص و تجربه مستشاران در یک حوزه خاص و راه‌اندازی و ایجاد بستر مناسب برای یک فعالیت یا حرفه، بسترها و زمینه های لازم برای توسعه و نوسازی کشور خود را در ابعاد مختلف اقتصادی، مالی ، بانکی، نظامی و... را فراهم می نمودند. در این میان استفاده از مستشاران کشورهای مختلف از دیرباز در ایران جایگاه خاصی پیدا کرده بود و این روند در دوران قاجاریه و به ویژه پهلوی اول و دوم تشدید شد. در این میان حضور مستشاران آمریکا در ایران در دوره‌ی محمدرضا پهلوی به ویژه در ساختار ارتش را می‌توان بخشی از سیاست میلیتاریستی شاه دانست. از طرف دیگر ایران نیز به دلیل برخورداری از موقعیت استراتژیک در فضای جنگ سرد، از بُعد امنیتی برای دولتمردان آمریکایی حائز اهمیت بود.

دوره قاجاریه

۱۲۹۰ شمسی: حضور مورگان شوستر

پس از تصویب لایحه مجلس شورای ملی برای استخدام مستشاران خارجی به‌منظور اصلاح امور مالی و اقتصادی، دولت ایران «مورگان شوستر» و چهار مستشار آمریکایی دیگر را برای اصلاح امور دارایی، خزانه‌داری، دادگستری و ژاندارمری به کار گرفت. شوستر به سمت «خزانه‌دار کل ایران» منصوب شد و پس از مدتی فعالیت، در پی اولتیماتوم دولت روسیه، ناچار به ترک ایران گردید.

رضا خان

دوران رضاشاه پهلوی (۱۲۹۹–۱۳۲۰)

۱۳۰۰ شمسی

در این سال، وزارت جنگ به ریاست رضاخان درصدد خرید تجهیزات نظامی از ایالات متحده و دعوت از مستشاران آمریکایی برآمد، اما سیاست انزواطلبی دولت آمریکا در آن دوران موجب شد که این درخواست بی‌پاسخ بماند.

۱۳۰۱ شمسی: دعوت از آرتور میلسپو

با توجه به نابسامانی اوضاع اقتصادی پس از جنگ جهانی اول، دولت احمد قوام (قوام‌السلطنه) به منظور اصلاح امور مالی، لایحه استخدام مستشاران مالی آمریکایی را به مجلس تقدیم کرد. بدین ترتیب دکتر آرتور میلسپو برای مدت پنج سال با سمت «رئیس کل مالیه ایران» استخدام شد تا امور مالی کشور را سامان بخشد.

۱۳۲۰ شمسی: اشغال ایران و ورود نیروهای امریکایی

در پی اشغال ایران توسط متفقین در جنگ جهانی دوم، نیروهای نظامی ایالات متحده برای نخستین‌بار وارد خاک ایران شدند. از این مقطع، آمریکا با انگیزه‌های استراتژیک و اقتصادی (به‌ویژه نفت)، به دنبال تثبیت حضور خود در ایران برآمد.

۱۳۲۱ شمسی: ورود هیئت مستشاری ارتش

براساس توافق ایران و آمریکا، علی‌رغم درگیری ایالات متحده در جنگ جهانی دوم، هیئتی به ریاست «سرلشکر کلارنس ریدلی» به عنوان رایزن نظامی وارد تهران شد.

۱۳۲۲ شمسی: اعزام سرهنگ نورمن شوارتسکف

دولت ایالات متحده امریکا برای اینکه عرصه تحولات سیاسی و نظامی ایران را به رقیبان خود نظیر شوروی وانگلیس خود که سالیان سال در ایران فعالیت داشتند ؛ واگذار ننماید، به فکر اعزام اولین گروه مستشاری خود برای تجدید ساختار و سازمان ژاندارمری ایران افتاد. برمبنای قرارداد رسمی ایران و دولت امریکا، سرهنگ نورمن شوارتسکف به همراه هئیتی از مشتشاران نظامی امریکا وارد ایران شد. برمبنای ماده‌ی یک قرارداد ، این هیئت زیر نظر وزیر کشور ایران خدمت می‌کرد. مدت اعتبار قرارداد دو سال بود و آمریکا هر زمان که می‌خواست، می‌توانست نیروهایش را فراخواند (ماده‌ی 2 و 3). طبق ماده‌ی 21 نیز ایران متعهد شده بود از سایر کشورها مستشار نظامی استخدام نکند. البته دولت امریکا شرط کرد که افسران‏ امریکایی بر همه افسران هم رتبه خود در ژاندارمری ایرانت فوق داشته باشند.

۱۳۲۵ شمسی: همکاری با شرکت موریسون–کاندسن

در کنار فعالیتهای مستشاری امریکاییها در حوزه نظامی و امنیتی، وزارت خارجه امریکا اصطلاحات اجتماعی‏ و اقتصادی را نیز در دستور کار خود قرار داد و از اینرو دولت ایران‏ قراردادی را با یک شرکت امریکایی به نام شرکت مهندسی بین المللی موریسون-کاندسن‏ امضا کرد.این شرکت که با افغانستان نیز قرارداد داشت، قرار بود قابلیتهای اقتصادی ایران را بررسی کند و ظرف شش ماه گزارشی را آماده سازد.

روزولت در بازدید از قوای نظامی امریکا در تهران؛ بدون اطلاع دولت ایران

روزولت در بازدید از قوای نظامی امریکا در تهران؛ بدون اطلاع دولت ایران

۱۳۲۶ شمسی: تشکیل هیئت مستشاری نظامی «آرمیش»

هیئت مستشاری امریکا در ایران با عنوان اختصاری «آرمیش» به هیأت نظامی رسمی در ارتش ایران تبدیل شد و طبق این توافق، تقویت «کارایی رزمی و تکنولوژیک ارتش ایران» دردستورکار هیئت مستشاری امریکایی قرار گرفت. افسران امریکایی،که به تأیید مشترک ایران و ایالات متحده می‏رسیدند، در اداره مستشاری وزارت جنگ ایران مشغول به کار می‏شدند. این توافق نیز دولت ایران را ملزم به مشورت با ایالات متحده درباره‏ اعزام هر فردی از سوی «دیگر دولتهای خارجی برای انجام هر کاری با هر ماهیتی در ارتباط با ارتش ایران»می‏کرد.

۱۳۲۷ شمسی: فعالیت شرکت «ASI»

در ادامه اصلاحات اقتصادی، دولت ایران با شرکت «اسی‌آی» (Advisory Services Inc.) قراردادی امضا کرد تا مطالعاتی درباره وضعیت اقتصادی و اجتماعی کشور انجام دهد.

۱۳۲۸ شمسی: تشکیل سازمان «ماگ» (MAG)

در راستای تقویت نفوذ امریکا در ساختار ارتش ایران و تبدیل نمودن آن به ابزار دست ژنرالهای امریکایی، برنامه کمک دفاعی دو جانبه، و گروه مشاوره کمک نظامی یا ماگ شکل گرفت. گروه مشاوره برای اجرای برنامه دو جانبه ایجاد شده بود. در اکتبر 1950، مأموریت همکاری فنی به ایران،یا «اصل چهار» توسط ایالات متحده و ایران به اجرا گذشته‏ شد. همچون آرامیش ، توافقهای ماگ و اصل‏ چهار ، برنامه هایی بودند که به اصطلاح در جهت ایجاد «ثبات» و «امنیت داخلی» ایران بود. ماگ، مانند هیأتهای پیشین، ساختار فرماندهی‏ نظامی موجود را تقویت می‏کرد و کارآمدی ارتش و ژاندارمری را از طریق برنامه‏های آموزشی‏ و خریدهای تسلیحاتی افزایش می‏داد.اما ماگ برخلاف هیأتهای پیشین،کمک نظامی و مالی‏ گسترده‏ای را ممکن می‏ساخت،ساختارهای فرماندهی نظامی و شبه نظامی جدیدی را ایجاد می‏کرد و در فروشهای تجاری و نیز فروشهای تسلیحاتی دولت‏[امریکا]مشارکت می‏جست. همکاری فنی ایران و امریکا موسوم به «ماگ» در همه شعبات نیروهای نظامی و پلیس ایران وارد شد و تقریبا بر همه‏ جنبه‏های اقتصاد ایران تأثیر گذاشت. موقعیت منطقه‏ای ایران با شکل‏گیری ماگ در سال 1950 مورد توجه امریکایی ها قرار گرفت و از این پس ما شاهد حضور ایران در ائتلافهایی چون پیمان بغداد(1955)و سازمان پیمان مرکزی‏ (1958) هستیم.

۱۳۳۶ شمسی: تشکیل ساواک

تأسیس ساواک، سازمان اطلاعات و امنیت کشور، با کمک فنی و یاری امریکا و البته اسراییل. ساواک در تحکیم پایه های سلطنت پهلویث دوم، نقش بسزایی را ایفاء نمود.

اعضای هیئت‌های مستشاری نظامی ایالات متحده

اعضای هیئت‌های مستشاری نظامی ایالات متحده

13 مهر 1342- 1343: کاپیتولاسیون

در ۱۳ مهر ۱۳۴۲ لایحه کاپیتولاسیون در مجلس شورای ملی تصویب و در مرداد ۱۳۴۳ در مجلس سنا به تأیید رسید. به موجب آن، اعضای هیئت‌های مستشاری آمریکا از مصونیت قضایی در ایران برخوردار شدند — اقدامی که یکی از عوامل گسترش نارضایتی و اعتراضات روحانیون، از جمله امام خمینی (ره)، بود.

دی 1352: توافق‌نامه «تافت»

دولت ایران جهت نوسازی و تقویت تجهیزات و سلاحها و دستگاههای پشتیبانی خود ، آخرین هیأت نظامی امریکایی‏ را پذیرفت. گروه میدانی کمک فنی ‏یا توافق‏نامه «تافت‏» بین ایران و امریکا منعقد شد و ایالات متحده را ملزم به اعزام‏ «552 نفر با هزینه 6/16 میلیون دلار»کرد تا «به کارکنان خارجی درباره تجهیزات،فن‏آوری، سلاحها و دستگاههای پشتیبانی در داخل ایران» آموزش دهند.

۱۳۵۷ شمسی: پایان حضور مستشاران آمریکایی

با پیروزی انقلاب اسلامی ایران در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، تمامی قراردادها و وابستگی‌های مستشاری آمریکا لغو گردید. آخرین گزارش وابسته نظامی ایالات متحده به واشنگتن چنین بود:
«ارتش تسلیم شد. آیت‌الله خمینی پیروز شد و نظام پیشین فرو ریخت.»

حضور مستشاران آمریکایی در ایران، از اوایل قرن چهاردهم شمسی تا سال ۱۳۵۷، نقشی تعیین‌کننده در نوسازی ساختار نظامی و مالی کشور ایفا کرد، اما در عین حال موجب گسترش وابستگی‌های عمیق سیاسی، امنیتی و اقتصادی به ایالات متحده شد. این وابستگی نهایتاً موجب شکل‌گیری موجی از مخالفت‌های مردمی و سیاسی گردید که سرانجام با انقلاب اسلامی خاتمه یافت.