رونق روی کاغذ، بحران در واقعیت؛ اقتصاد رضاشاه زیر سایه کمبود ارز

برخی ازکارشناسانی تاریخی در دیدگاه‌های جانبدارانه معتقدند وضعیت اقتصادی مردم در دوره رضاشاه در بهترین شکل خود قرار داشت. به اعتقاد این کارشناسان، رضاشاه نه تنها کشور را ازسقوط سیاسی نجات داد بلکه به اقتصاد نیز رونق تازه‌ای بخشید. اما برخلاف این دیدگاه، کشور در دوره رضاشاه نیز با مشکلات عدیده اقتصادی همراه بود:

«گوردن پی. مریام پس از اجرای کنترل‌‌‌‌‌ها ی ارزی و تجاری جدید از کمبود شدید ارز، افزایش قیمت مواد غذایی در داخل کشور، و «قیمت‌‌‌‌‌های شوکه کننده» مواد غذایی وارداتی گزارش‌‌‌‌‌ می‌‌دهد. چند ماه بعد، کرین گزارش‌‌‌‌‌ می‌‌دهد که بانک ملی ایران عملاً پرداخت برات‌‌‌‌‌های ارزی را متوقف کرده است؛ در حالیکه کمیسیون کنترل اسعار خارجی تعداد زیادی مجوز ارزی برای واردکنندگانی که تعهدات ریالی لازم را انجام داده بودند، صادر کرده بود. ولی برات‌‌‌‌‌ها‌‌‌‌‌ قابل وصول نبودند زیرا بانک‌‌‌‌‌ها‌‌‌‌‌ موجودی ارزی نداشتند. بنابراین، اگرچه ظاهراً بانک ملی پرداخت برات‌‌‌‌‌ها‌‌‌‌‌ را متوقف نکرده است، وضعیت کنونی عملاً معنایی بجز توقف ندارد. البته بانک ملی از پرداخت برات‌‌‌‌‌ها‌‌‌‌‌ خودداری‌‌ نمی‌کند، ولی به بهانه‌‌‌‌‌های مختلف و گاه واهی مثل اینکه مدارک کافی نیست و یا هر چیز دیگری که به ذهنش برسد واردکنندگان را سر‌‌‌‌‌ می‌‌دواند. این کنسولگری در طول هشت ماه گذشته پیشنهاد تعلیق اعطای تسهیلات اعتباری از هر نوع به واردکنندگان ایرانی صرف نظر از اعتبار آن‌‌‌‌ها را داشته است؛ زیرا این خطر جدی وجود دارد که پرداخت‌‌‌‌‌ها‌‌‌‌‌ به دلیل وضعیت نامناسب ارز به تعویق بیفتد. اوضاع مدام وخیم‌تر‌‌‌‌‌ می‌‌شود و امید است که شرکت‌‌‌‌‌ها ی آمریکایی سیاستی را که به آن‌‌‌‌ها توصیه شده است، اتخاذ کنند. به عقیده ناظران ذینفع در تهران، دولت باید یا واردات رسمی را بقدری کاهش بدهد که ارز بیشتری برای پرداخت‌‌‌‌‌ها ی تجاری معوقه باقی بماند، یا بدهی‌‌‌‌‌ها یش را استمهال و یا وام‌‌‌‌‌ها ی جدیدی از خارج استقراض کند.»

منبع: محمدقلی مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، مترجم مصطفی امیری، تهران، موسسه مطالعات و پژوهش‌‌‌‌‌‌‌‌های سیاسی، 1389، ص 436